Czerwcowy spadek koncentracji to nie jest nagły bunt czy zbiorowe lenistwo, tylko czysta fizjologia. Po dziesięciu miesiącach pracy, wczesnego wstawania i przetwarzania bodźców zasoby samoregulacji naszych uczniów ulatniają się z pierwszymi upałami. Dzieci nie odmawiają nam współpracy z premedytacją, to ich poznawcze baterie są puste i potrzebują doładowania.

Paradoks polega na tym, że kiedy klasa zaczyna nam „odpływać”, naszym odruchem jest próba dokręcania śruby. Włączamy tryb przetrwania i sięgamy po najprostsze narzędzia z naszego arsenału: żądamy ciszy, zwiększamy kontrolę, usztywniamy ramy. Tyle tylko, że w czerwcu ten mechanizm przestaje działać.

Próba wymuszenia skupienia na wyczerpanych organizmach zazwyczaj przynosi odwrotny skutek: frustrację, napięcie i jeszcze większe rozproszenie. Znamy to i pamiętamy z naszych szkolnych doświadczeń, a zatem przerwijmy tę pokoleniową traumę i dostosujmy naszą pracę do czerwcowej specyfiki.

Co dzieje się z dziećmi pod koniec roku

Mechanizm jest podobny w przedszkolu i w klasach I–III, różni się tylko intensywnością: kiedy patrzymy na grupę, w której troje dzieci wierci się pod ławką, dwoje patrzy tęsknie w okno, a reszta chichocze z niewiadomego powodu, łatwo o irytację. Ale zastanówmy się nad przyczynami tego, że nawet „ułożone” dzieci w czerwcu zaczynają przypominać „małe diabełki”.

Przeciążenie poznawcze – przez cały rok szkolny dzieci przetwarzają niezliczoną ilość bodźców i uczą się funkcjonowania w grupie. I doskonale, bo w tym wieku mózg chłonie wiedzę jak gąbka, ale nawet dla młodego systemu nerwowego dziesięć intensywnych miesięcy to prawdziwy maraton. Pod koniec roku szkolnego dzieci wchodzą w fazę całkowitego nasycenia, ich „twardy dysk” jest po prostu pełen.

Wyczerpanie układu nerwowego – u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym układ nerwowy ciągle jeszcze się rozwija. Po dziesięciu miesiącach treningu mechanizmy odpowiadające za hamowanie impulsów i utrzymanie uwagi są już mocno przeciążone – a co za tym idzie, drastycznie spada umiejętność samoregulacji. Często po prostu dzieci nie potrafią utrzymać się w ryzach, nawet jeśli bardzo by chciały i doskonale znają zasady panujące w klasie. Pomyśl, jakie to frustrujące: z całego serca chcesz się zachować dobrze i spokojnie, ale nie możesz, bo…

Ciało przejmuje kontrolę – hamulce poznawcze słabną, a do głosu dochodzi fizjologia. Ciało, które przez cały rok musiało dostosowywać się do szkolnych ławek i narzuconego rytmu, zaczyna domagać się ruchu, dynamiki i przede wszystkim autonomii. Dodajmy do tego obserwację rówieśników, z których każdy zachowuje się tak samo – i tak właśnie wzorowy do tej pory Mikołaj zmienia się w samolot odbywający loty między ławkami i ignoruje napominania wieży kontrolnej. Niestety, tak wygląda rzeczywistość nauczycielska: przez cały rok dmuchamy dzieciom w skrzydła tylko po to, by w czerwcu marzyć o ich uziemieniu.

Emocjonalny odlot – trudno konkurować z wizją lata, nawet jeśli na co dzień jesteś ukochaną panią. Myślenie o wakacjach i ogromne emocjonalne rozproszenie związane z ekscytacją, nadchodzącymi wyjazdami i rozluźnieniem rutyny sprawiają, że uwaga dzieci w sposób całkowicie naturalny wędruje za okno. „I choćbyśmy mówili językami ludzi i aniołów”, program nauczania przegrywa w starciu z piękną pogodą.

Nie da się ukryć: czerwiec to najgorszy z możliwych momentów na wydłużanie czasu skupienia czy trening dyscypliny. Skoro czas skupienia uczniów drastycznie się skraca, musimy całkowicie zmienić formy i metody pracy nad zaangażowaniem ich uwagi.

Kiedy klasyczna motywacja jest już na wakacjach

Mamy czerwiec i klasyczne systemy motywacyjne właśnie przekroczyły swój termin przydatności. Naklejki z uśmiechniętą buzią, wizja dobrych ocen czy pochwała na forum klasy przestają działać, bo horyzont czasowy dzieci uległ gwałtownemu skróceniu do pierwszego dnia wakacji. Skoro nie mamy już „marchewki”, a używanie „kija” (czyli uwag i krzyku) to strata naszych własnych cennych zasobów energii, musimy zagrać w inną grę.

• Krócej, szybciej, częściej – w czerwcu mózgi uczniów pracują w trybie złotej rybki – mają pięciosekundowy okres skupienia. Zamień długie bloki na mikroaktywności. Jeśli coś nie idzie, natychmiast zmieniaj kierunek.
• Zastosuj magię kontrolowanego wyboru – daj dzieciom iluzję wyboru. Zamiast narzucać formę, zapytaj: Robimy to zadanie w parach czy każdy sam? Niewielki, mocno ograniczony wybór pozwoli im poczuć sprawczość.
• Włącz tryb wyzwania – zwykłe polecenia brzmią teraz jak szum wiatru. Ale dodaj do nich element grywalizacji i nagle klasa ożywa. Zamiast: Przepiszcie te pięć słówek, powiedz: Kto zdoła rozszyfrować i zapisać te pięć słów z tablicy, zanim stoper odliczy trzy minuty? Zmień narrację z obowiązku na misję.
• Postaw na ruch – z punktu widzenia neurobiologii sprawa jest prosta: ruch dotlenia mózg. Wprowadź więc jak najwięcej aktywności opartych na interakcji, humorze i kreatywności.

Paradoks końcówki roku polega na tym, że jednocześnie zachodzą dwa zjawiska: a) im mniej szkolny klimat na lekcji, tym więcej realnego zaangażowania udaje nam się wykrzesać, b) uczniowie bywają przebodźcowani do tego stopnia, że zbyt luźna forma może w ciągu pięciu minut zamienić Twoją salę w wycieczkę do trzeciego kręgu piekła samolotem AirMikołaj. Cały czas jesteśmy w placówce edukacyjnej. Ty rządzisz. Oddajesz im część kontroli, ale zasady gry muszą pozostać żelazne, a granice nienaruszone. Umów się na konkretny sygnał (klaśnięcie, dzwonek), który natychmiast przerywa zadanie, i bezwzględnie go egzekwuj.